Tần Thủy Hoàng (259 – 210 trước CN), được xưng tụng là “thiên cổ nhất đế”. Cho đến nay, dẫu đã hơn hai ngàn năm nhưng những tranh cãi về công về tội của Tần Doanh Chính vẫn còn chưa ngớt. Gần đây, giới nghiên cứu lịch sử Trung Quốc đưa ra kiến giải cho rằng Tần Thủy Hoàng không phải chết vì bệnh mà bị chính sủng thần của mình Triệu Cao giết chết. Nếu sự thực chết vì một mưu đồ chính biến, Tần Thủy Hoàng sẽ không chỉ là vị hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc mà cũng là vị hoàng đế đầu tiên trong lịch sử bị giết.

Từ một phương diện khác, việc “đốt sách” của Tần Thủy Hoàng cũng không thể coi là một tội trạng lớn được. Đốt sách là để thống nhất tư tưởng, đây là hành động điển hình của một đế quốc cũng là một hiện tượng mang tính thế giới. Trong lịch sử thế giới cổ đại, dùng biện pháp mạnh mẽ để tiêu diệt những dị đoan, thống nhất về mặt tư tưởng có thể thấy là một thói quen thường thấy của các nhà thống trị. Ví dụ như Kito giáo ở Châu Âu thời kỳ trung thế kỷ đã hợp nhất với chính quyền, dùng thủ đoạn để cấm các tín ngưỡng “dị đoan”, cấm và hủy các thư tịch liên quan, lấy phương thức “săn các thầy phù thủy” để tàn hại các giáo đồ dị giáo. Khi người Ả Rập hạ thành Alexander, để bảo vệ giáo phái Islam cũng đã từng đốt hủy toàn bộ sách. Đây đều là những hành động bảo vệ lợi ích của giai tầng thống trị không khác bao nhiêu so với cách làm của Tần Thủy Hoàng.

Trong các hoàng đế Trung Quốc không có ai quan trọng hơn Tần Thủy Hoàng, cũng không có hoàng đế nào gây nên nhiều tranh luận như vị hoàng đế đầu tiên này. Các học giả, sử gia và chính luận gia đời sau bình luận về Tần Thủy Hoàng rất khác nhau. Có người cho rằng Tần Thủy Hoàng là một anh hùng bởi vì ông ta đã đặt nền tảng vững chắc cho truyền thống thống nhất lâu dài của nền chính trị Trung Quốc. Nhưng đại đa số lại coi Tần Thủy Hoàng là một bạo chúa. Tội trạng được người ta đưa ra để minh chứng cho sự tàn bạo của Tần Thủy Hoàng thì rất nhiều nhưng chung quy chính là nền “bạo chính” (chính trị hà khắc tàn bạo). Nhưng sự thực có phải như vậy không? Phía sau những tội danh này còn có rất nhiều câu chuyện bị bỏ quên hoặc cố tình lảng tránh. Ở đây, chúng tôi sẽ xem xét lại những “tội trạng” chủ yếu của Tần Thủy Hoàng để thấy rằng, lịch sử đã có không ít những ngộ nhận đối với vị Thủy Hoàng đế này.

Là một nhân vật lịch sử nhưng Chu Du lại luôn tồn tại hai hình ảnh đối lập rất rõ rệt: một trong chính sử, một là dã sử, một là chính thống, một là dân gian. Và hơn 1800 năm sau, những gì người ta biết về Chu Du hoàn toàn không còn giống như một Chu Du đã từng tồn tại trong thực tế nữa.

Hiện tại, chúng ta không khó để nhìn thấy vì sao Quách Gia lại đoán việc như thần. Nguyên nhân rất đơn giản, đó là ông ta đã lấy người mà suy xét cho thấu rõ. Quách Gia nhìn thấu Viên Thiệu, nhìn thấu Lã Bố, nhìn thấu Tôn Sách, nhìn thấu Lưu Biểu, cũng nhìn thấu cả Viên Thượng và Viên Đàm nên mới đủ can đảm mạo hiểm. Cũng chẳng có gì lạ khi Tào Tháo nói Quách Gia là “nhìn việc thời thế hay việc quân sự đều tuyệt đối hơn người”. Thực ra thì thời sự cũng vậy mà việc quân cũng vậy đều là nhân sự. Chỉ có tinh thông thấu hiểu việc người mới có thể làm tốt thời sự hay quân sự...

Thời đại Tam Quốc là thời đại của các mưu sĩ. Thậm chí nhiều người còn cho rằng mọi diễn tiến của lịch sử thời kỳ này đều do bàn tay của những  mưu sĩ. Vậy ai là đệ nhất mưu sĩ của thời đại Tam Quốc đầy biến động này? Đó là Ngọa long Gia Cát Khổng Minh? Phượng sồ Bàng Sỹ Nguyên? Từ Nguyên Trực? hay Tuân Úc, Trình Dục, Trần Cung, Giả Hủ?... Học giả Dịch Trung Thiên, một chuyên gia lịch sử Trung Quốc lại cho rằng, mưu sĩ không hề kém cạnh Khổng Minh, xứng đáng là đệ nhất mưu sĩ thời Tam Quốc là Quách Gia,…

Năm 228, Khương Duy quy hàng Thục Hán. Gia Cát Lượng đối đãi với Khương Duy như người thân tín từ lâu, thường xưng tán rằng “Trung cần vào việc, suy nghĩ thấu đáo, mẫn tiệp trong quân sự, lại có can đảm, hiểu sâu đạo dụng binh, có lòng với nhà Hán, tài kiêm trong mình”, rất nhanh chóng được đề bạt lên thành Trung giám quân Chinh tây tướng quân.

Điều này chẳng trách được Ngụy Diên “thường cho Lượng là hèn nhát, hận tài của mình không được dùng hết” Tam quốc chí quyển 40 Ngụy Diên truyện… Tôi mỗi lần đọc tới đây, không tránh khỏi gấp sách lại mà cảm khái. Tôi cho rằng việc nói “sách lược của Ngụy Diên tuy là mạo hiểm, một khi gặp bất lợi, quân Thục sẽ gặp tổn thấy lớn,chỉ sợ hơn 10 vạn quân Thục đều rơi vào đất chết”…. (Trần Ngọc Bình “Luận tướng lược của Gia Cát Lượng” theo Học báo của Đại học sư phạm Quý Châu) 1992. Đó hoàn toàn là việc quái ngôn đàm luận mà không hiểu gì tới binh lược. Cho dù Ngụy Diên có bị trúng mai phục ở Tí Ngọ cốc đi chăng nữa tổn thất cũng chẳng qua chỉ có vài ngàn người mà thôi, thế mà Khổng Minh tấn công Kỳ Sơn, mất Nhai Đình, đại bại dưới tay Trương Hợp, thử hỏi xem người chết liệu có dưới vạn người không đây?

Hầu như tất cả các sử gia đều cho rằng việc Khương Duy điều chỉnh chiến thuật quân sự là một sai lầm nghiêm trọng, là mầm hoa cho việc sau này Hán Trung thất thủ, Thục quốc diệt vong. Quách Doãn Đạo trong “Thục giám” đã nhận xét về điều này cực kỳ chính xác. “Cửa của Thục, chỉ mình Hán Trung. Khương Duy thoái binh đồn trú ở Hán Thọ, mà triệt hết binh ở Hán Trung, thế hiểm tự mình nhổ đi. Về sau, Chung Hội thẳng đường mà tiến tới (...) Hỡi ôi, vì Khương Duy mà Thục mất vậy!"