Tác giả William Taylor là người đồng sáng lập ra tạp chí Fast Company.

Các bạn chớ hiểu nhầm, tôi không đả động gì đến mùa American Idol sắp tới đâu. Tôi đang nói về những vị lãnh đạo đầy tham vọng của giới tài chính - chỉ hai năm sau khi xảy ra thảm họa khủng khiếp nhất kể từ sau cuộc Đại Suy Thoái giai đoạn 1929 - 1933, họ đã quay trở lại với thói quen cũ: đưa ra rất nhiều quyết định rủi ro và đặt ra quá ít câu hỏi.

Điều này làm dấy lên một câu hỏi lớn: Tại sao những người thông tuệ lại hay có những hành động xuẩn ngốc đến vậy?

Các nhà tài phiệt cũng đang đùa với lửa. Roger McNamee, một trong những nhà đầu tư mạo hiểm nổi tiếng nhất Thung lũng Silicon, đang lo ngại rằng khoản đầu tư rùm beng của Goldman Sachs vào Facebook (họ định giá cho công ty non trẻ này ở mức giật mình: 50 tỷ USD) sẽ dẫn tới sự bùng nổ của các hoạt động đầu tư cá nhân vào các công ty nổi tiếng - đó là những giao dịch giống như chào bán cổ phiếu ra công chúng nhưng lại không chịu nhiều sự săm soi đến vậy.

McNamee chia sẻ với phóng viên Andrew Ross Sorkin của tạp chí New York Times như sau: "Xét từ kinh nghiệm lịch sử, cả hai bên cuối cùng đều tham gia quá mạnh tay, và cùng đưa nhau tới hết rắc rối này tới rắc rối kia. Tôi hy vọng rằng chỉ có những kẻ đầu cơ mới chịu thiệt hại."

Tôi cũng hy vọng vậy, nhưng kỳ thực lại rất nghi ngờ điều đó. Câu chuyện tài chính diễn ra trong 25 năm qua tập trung vào những "sáng tạo" điên cuồng và những thất bại mang tính hệ thống mà chúng ta, với tư cách là cả xã hội, các công ty, và các cá nhân lãnh đạo, đều phải rút ra bài học kinh nghiệm sau những sai lầm mà mình "kiên quyết" mắc phải.

Những sai lầm đó có thể là các khoản cho vay mua chung cư ở Miami, các khoản tín dụng cho nông dân chăn bò ở Mongolia, hay các khoản đầu tư vào các công ty trực tuyến mới nổi. Thế nhưng, chuyện đâu vẫn đóng đó: các ý tưởng hay vẫn thất bại một cách thảm hại, những bước đi thiên tài vẫn khiến hàng loạt thị trường sụp đổ.

Warren Buffet đã đưa ra một quan điểm chín chắn. Trong một buổi phỏng vấn đáng nhớ với phóng viên Charlie Rose của đài PBS trong năm khủng hoảng kinh tế 2008, Buffet đã thực hiện một bài thuyết trình xuất sắc cho thấy thế giới lâm vào mớ bòng bong kinh tế ra sao, và đâu là các bài học kinh nghiệm có thể rút ra.

Trong lúc phỏng vấn, Rose có đặt một câu hỏi mà giới học giả, trí thức, và luật sư sẽ còn tranh cãi trong nhiều năm nữa: "Phải chăng lãnh đạo các công ty nên có những quyết sách thông minh hơn?" Buffet trả lời: dĩ nhiên là nên rồi, nhưng có một "xu hướng tự nhiên" là các ý tưởng hay, mới mẻ có thể đi chệch hướng một cách tai hại.

Ông gọi xu hướng này là "bộ Ba". Đầu tiên là những nhà sáng tạo - họ nhận thấy những cơ hội mà người khác không thấy được, và đưa ra những ý tưởng mới, tạo ra giá trị thật sự. Sau đó là những kẻ bắt chước - họ thực hiện công việc sao chép lại những gì mà các nhà sáng tạo đã làm. Đôi khi họ giúp phát triển ý tưởng ban đầu, nhưng thường thì họ phá hủy chúng nhiều hơn. Cuối cùng là những kẻ ngu ngốc - họ để cho lòng tham lam phá hỏng tất cả những sáng tạo mà chính họ đang tìm cách khai thác.

Nói cách khác, vấn đề ở đây không nằm ở bản thân sự sáng tạo mà ở sự sao chép và thiếu hiểu biết đi sau đó. Warren Buffet nói với Charlie Rose: "Về những điều cơ bản như lòng tham thì con người ta vẫn không thông minh hơn là mấy đâu". Ông đã đúng. Nhưng chắc hẳn chúng ta sẽ phải thông minh hơn sau những bài học rút ra từ chính những sự thiếu hiểu biết thể hiện trong vài năm trở lại đây và tìm cách vượt qua chúng.

Đó là một thách thức chính đối với các nhà sáng tạo khắp nơi trên thế giới. Đôi khi, vai trò quan trọng nhất của lãnh đạo lại là từ chối một ý tưởng đang thịnh hành trên thị trường - cho dù các đối thủ của họ cũng đều đang đua nhau chạy theo nó - khi mà ý tưởng đó đi ngược lại với những giá trị và tầm nhìn lâu dài của họ.

Bạn có thể phân biệt được sáng tạo thực thụ với sự bắt chước mù quáng không? Bạn có sẵn sàng quay lưng lại với những ý tưởng hứa hẹn đem lại nhiều lợi nhuận nhưng không có ý nghĩa gì không? Bạn có đủ khả năng giữ đầu óc tỉnh táo trong khi mọi người xung quanh đang mê muội không?

Những câu hỏi trên sẽ giúp những người thông minh tránh được các hành động xuẩn ngốc.