Cải thiện năng suất lao động luôn là mục tiêu cao nhất của mọi nền kinh tế. Năng suất tăng có nghĩa là con người tạo ra được nhiều sản phẩm hơn trong mỗi giờ lao động, và nhờ vậy, mức sống được nâng lên.

Tuy nhiên, sự bùng nổ hiệu quả sản xuất của nền kinh tế Mỹ quý III vừa qua không hoàn toàn là một tin tốt lành. Thậm chí, đó còn là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế vẫn đang hết sức yếu ớt, nhận định này được củng cố bằng số liệu thất nghiệp mới nhất công bố đầu tháng 11.

Các nhà kinh tế lạc quan với con số về năng suất lao động đã bỏ qua mặt trái của sự gia tăng đột ngột này.

Vậy điều gì ẩn sau sự gia tăng mạnh mẽ này? Vấn đề ở đây là con đường để đạt được mức tăng trưởng năng suất lao động trên không phải là nhờ cải tiến quy trình sản xuất hay công cụ lao động hiện đại hơn.

Những tiến bộ này đòi hỏi một khoảng thời gian dài, trong nhiều năm chứ không phải chỉ một vài tháng. Nói chính xác thì sự gia tăng hiệu quả lao động gần đây là do các công ty đã cắt giảm mạnh mẽ nhân công cũng như thời gian làm việc.

Người lao động chán nản

Cơ quan chức năng thông báo tổng số giờ làm việc giảm 5% trong khi sản lượng tăng 4% so với năm ngoái. Như vậy là với khoảng thời gian ngắn hơn, người lao động phải hoàn thành khối lượng công việc lớn hơn trước đó.

Nhiều nhân viên giữ được việc làm giờ phải kiêm nhiệm thêm cả phần việc của những người bị sa thải. Rất nhiều công nhân viên có lẽ đã phải làm thêm giờ để hoàn thành nhiệm vụ mà không được tính toán trong con số thống kê trên, và chính điều này đã phóng đại sự gia tăng của hiệu quả sản xuất.

Cường độ làm việc tăng đã gây ảnh hưởng xấu tới tâm lý của người lao động. Những cuộc điều tra gần đây của Watson Wyatt và Spherion Staffing Solutions cho thấy công nhân viên ngày càng cảm thấy chán nản và muốn nhảy việc ngay khi nền kinh tế hồi phục trở lại cùng với nhu cầu lao động gia tăng.

Nghiêm trọng hơn, việc tăng năng suất lao động nhờ cắt giảm việc làm còn gây tác động tiêu cực lên toàn bộ nền kinh tế. Những người bị sa thải hoặc buộc phải giảm thời gian làm việc nên không thể gánh nổi những khoản chi như trước kia, và do đó nhu cầu tiêu dùng vẫn sẽ rất yếu ớt.

Các nhà kinh tế lạc quan với báo cáo về năng suất lao động cho rằng nhờ nhân tố này mà lợi nhuận của các doanh nghiệp sẽ được cải thiện. Nhưng đúng hơn là các công ty này đang được lợi nhờ giá nhân công giảm.

Chính phủ vừa công bố chi phí lao động cơ bản – tính bằng số tiền doanh nghiệp phải trả cho người lao động trên mỗi đơn vị sản phẩm – đã giảm 3,6% trong một năm qua, sự sụt giảm mạnh nhất kể từ khi chỉ tiêu này được tính toán vào năm 1948.

Tác hại cho khối doanh nghiệp

Nhà kinh tế học tư bản người Mỹ Paul Ashworth cho rằng sức cầu vẫn quá yếu khiến cho các doanh nghiệp chưa hẳn đã được hưởng lợi nhờ chi phí lao động giảm.

Trái lại, sự cạnh tranh khốc liệt sẽ khiến họ phải chuyển phần lợi ích đó cho khách hàng thông qua giảm giá sản phẩm.

Và điều này có thể trở thành một vòng xoáy “giảm giá – giảm lương” vô cùng nguy hiểm, nhất là khi nhiều người dân Mỹ đang phải oằn mình dưới gánh nặng nợ nần ngày một chồng chất trong lúc thu nhập sụt giảm.

Ông Ashworth kết luận trong một nghiên cứu của mình: “Rút cục thì giảm phát vẫn sẽ là mối đe dọa lớn nhất”

Kinh tế gia James Galbraith của đại học Texas đã viết trong một bức e-mail như sau: “Trong hoàn cảnh này, năng suất lao động hoàn toàn là một khái niệm vô nghĩa” và việc cắt giảm giờ làm là “không tốt cho lực lượng lao động”.

Galbraith cũng nói: ông thấy có “quá ít lý do để lạc quan” rằng nền kinh tế sẽ sớm tăng trưởng mạnh mẽ trở lại và thúc đẩy cầu lao động phục hồi trong thời gian ngắn.

Tuy vậy, chúng ta cũng không nên suy xét quá nhiều chỉ về số liệu của một quý. Josh Bivens, nhà nghiên cứu thuộc Viện chính sách kinh tế nhấn mạnh rằng “thống kê năng suất lao động hàng quý thường dao động mạnh trong thời kỳ nền kinh tế đảo chiều” như thời điểm hiện tại.

Những người lạc quan cũng cho rằng năng suất tăng lên cuối cùng cũng sẽ thúc đẩy các doanh nghiệp tuyển dụng nhiều hơn.

Trong bản báo cáo ngày 5/11 của mình, Brian Bethune, nhà kinh tế học tài chính người Mỹ đứng đầu IHS Global Insight, viết: “Nửa cuối năm 2010, các công ty sẽ tích lũy đủ nhu cầu thuê mướn lao động chất lượng cao”

Tuy nhiên, Ashworth lại cho rằng chính những người lạc quan về tình trạng năng suất lao động đang kéo lùi mọi thứ.

Luận điểm của phe lạc quan là năng suất cao hơn thúc đẩy tạo ra nhiều việc làm hơn, nhưng Ashworth nhấn mạnh chính sự giảm sút số việc làm mới khiến cho năng suất tăng lên trước.

Ông nói vui: “Vậy là người ta đang lập luận rằng thất nghiệp tăng sẽ tạo ra nhiều việc làm hơn”.

Theo Businessweek