"Đánh thức" Bộ Tư pháp

Tại phiên chất vấn của Kỳ họp thứ 10, QH khoá XI vừa qua, cách trả lời của ông Chánh án tòa án Tối cao Nguyễn Văn Hiện đã phơi bày phần nào thực trạng nền tư pháp Việt Nam.

Xã hội của chúng ta, nếu xét theo quan điểm của một nhà luật học là một xã hội chưa hoàn chỉnh. Chúng ta chưa xây dựng được một hệ thống nhà nước pháp quyền hoàn thiện và rõ ràng. Công nghệ lập pháp còn rất thô sơ, thể hiện ở chỗ người đưa ra sáng kiến lập pháp cũng lại là những người hành pháp. Các nhà lập pháp (đại biểu quốc hội) nhiều khi đưa ra những chất vấn và nhiều khi chấp nhận những câu trả lời phi luật học. Đấy là một trong những nhược điểm được biểu hiện một cách công khai rõ ràng trên tất cả các phương tiện truyền thông. Chúng ta có một hệ thống tư pháp, một hệ thống xét xử rất không chuyên nghiệp, số lượng các vụ xử oan sai lên đến hàng chục ngàn, tức là có hàng chục ngàn người bị oan tồn tại trong xã hội đang phát triển ở thế kỷ XXI.

Khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chúng ta đã có Bộ Tư pháp mà luật sư Vũ Trọng Khánh là Bộ trưởng đầu tiên. Sau đó chúng ta lại cho Bộ Tư pháp "ngủ", mãi đến khi mở cửa mới "đánh thức" dậy. Khi hội nhập, chúng ta phải khắc phục cái khuyết tật mà họ đã tạo ra trong quá khứ. Để làm việc ấy thì phải học tập các bộ luật tiên tiến.

Chủ tịch phường phải là cử nhân luật

Số lượng luật sư trên đầu người của Việt Nam ở mức gần như thấp nhất thế giới. Nước ta cũng có một số lượng không nhỏ các công ty luật có lịch sử ngắn nhất thế giới. Tuổi đời của Bộ Tư pháp Việt Nam cũng trẻ nhất trong tất cả các Bộ Tư pháp trên thế giới. Đó là những đặc điểm của tính không hoàn thiện hay tính chưa hoàn thiện của xã hội chúng ta.

Đây thực sự là những vật cản để đưa VN hội nhập với thế giới. Hội nhập không chỉ là một ý chí chính trị, hội nhập là một năng lực thật sự của con người, trong đó năng lực của những người hướng dẫn luật pháp là một trong những năng lực vô cùng hệ trọng.

Chẳng hạn như vụ án người Bỉ bắt ông Bửu Huy, Phó giám đốc Công ty XNK Nông sản - Thực phẩm An Giang. "Anh" buôn bán mà không biết đã vi phạm pháp luật nước sở tại thì "anh" không hội nhập được. Dường như, sự am hiểu của nhiều thế hệ các cử nhân Luật do chúng ta đào tạo ra về hệ thống luật pháp quốc tế là không đầy đủ. Từng cộng tác trong thời gian dài với một quan chức cao cấp từng là Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủy ban nhà nước về Hợp tác và Đầu tư, ông Đậu Ngọc Xuân, tôi đã nhiều lần được nghe ông ấy than phiền: "Tôi sợ rằng tìm ra một người hiểu biết một cách trọn vẹn và đầy đủ các bộ luật của WTO là một việc rất khó ở Việt Nam".

Tất nhiên đấy là chuyện của ba năm trước, còn bây giờ có lẽ tình hình đã khá hơn.

Khi Việt Nam quyết định hội nhập thì giới luật học càng có giá trị, và đến lúc nào đó "anh" sẽ thấy rằng nếu một người không phải tối thiểu là cử nhân luật thì sẽ không thể trở thành một công chức có chất lượng hành động thỏa mãn yêu cầu của thời đại. Để có một xã hội pháp quyền, ở mỗi một phường, ông chủ tịch phường phải là cử nhân luật. Nhưng chúng ta lại chưa làm được điều đó. Thế nên hiện nay vẫn còn có nhiều ông chủ tịch phường phát biểu một cách rất phi luật học.

Tìm cách tương thích để hội nhập bình đẳng

Thực tiễn trong những năm qua cho thấy, năng lực “sinh sản” luật của chúng ta không thấp, vấn đề quan trọng hơn là chất lượng. Do may mắn của nghề nghiệp mà tôi có điều kiện va chạm với hầu hết các bộ luật thương mại của các nền kinh tế quan tâm đến Việt Nam. Cách đây 15 năm tôi nhận một công việc của tập đoàn General Electrics. Đó là một hợp đồng so sánh luật chống tham nhũng của Hoa Kỳ với tất cả những quy định về chống tham nhũng ở Việt Nam, vì lúc bấy giờ chúng ta chưa có luật chống tham nhũng, chúng ta chỉ có những quy định có tính chất hành chính đối với việc chống tham ô và lãng phí.

Chúng tôi buộc phải đặt bên cạnh bộ luật chống tham nhũng của Hoa Kỳ những quy định rời rạc rất khó hệ thống của cái được gọi là "hệ thống các quy định chống tham ô lãng phí của Việt Nam". Ngay từ 15-16 năm về trước tôi đã thấy tính không tương thích của hệ thống luật pháp Việt Nam. Cho nên hội nhập ngoài tất cả những khó khăn về chính trị, ngoài tất cả những khó khăn về kinh tế, về thương mại có một khó khăn vô cùng to lớn, thậm chí nó là khó khăn bản chất, đó là việc xây dựng nhà nước pháp quyền như thế nào để hội nhập một cách bình đẳng với tất cả các thể chế đang tồn tại trong khuôn khổ WTO.

Hoàn thiện nhà nước pháp quyền? Sẽ còn mất nhiều thời gian!

Tất nhiên, để hoàn thiện được các thể chế rồi vận hành nó như một đất nước hiện đại, chúng ta sẽ mất rất nhiều thời gian. Vì ba lý do sau:

Thứ nhất, chúng ta có một số cơ sở đào tạo luật như ĐH Luật Hà Nội, ĐH Luật TP. Hồ Chí Minh, Khoa Luật của ĐHQG Hà Nội nhưng tất cả công suất của các cơ sở đào tạo ấy không thể để cung cấp cho xã hội đủ lực lượng để hoàn thiện nhà nước pháp quyền dù bất kỳ theo nghĩa nào.

Thứ hai là quan điểm đào tạo rất khác nhau ở các trường, thậm chí khác nhau tại các lớp học ở trong cùng một trường, khác nhau ở quan điểm thế hệ của các hiệu trưởng và các chủ nhiệm khoa. Do đó, chúng ta chưa thống nhất được các tiêu chuẩn để có thể tạo ra các "sản phẩm" là những nhà luật học phù hợp với đòi hỏi của thời đại.

Thứ ba, các cơ sở đào tạo luật học của chúng ta là đào tạo khép kín, tính mở của hệ thống đào tạo phụ thuộc vào độ mở của các chính sách, độ mở của thái độ, của các quyết định chính trị. Vì vậy, rất khó cho các cơ sở đào tạo đón trước tất cả những khuynh hướng để có thể giúp cử nhân luật có đủ phẩm chất để giải quyết vấn đề mang tính thời đại của chúng ta là chúng ta hội nhập như thế nào.

Thời gian tùy thuộc vào cách thức khắc phục nhược điểm và hoàn thiện hệ thống.

Phan Thế Hải (ghi)
Báo điện tử VietNamNet ngày 20/12/2006