Trong thời gian gần đây, ngày càng gia tăng các vụ việc xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng với qui mô và mức độ nghiêm trọng ngày một lớn hơn. Đặt trong bối cảnh ấy, việc hình thành luật bảo vệ người tiêu dùng là một việc làm cấp bách. Thứ trưởng Bộ Công Thương Lê Danh Vĩnh nhìn nhận, cộng đồng doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng đối với sự ra đời của luật này.

Quyền lực thị trường

Ông Đặng Hoàng Hả - Phó Cục trưởng cục Quản lý cạnh tranh, thành viên ban soạn thảo, tổ phó tổ biên soạn Luật bảo vệ người tiêu dùng nhấn mạnh, luật này coi người tiêu dùng là trung tâm và là một bên yếu thế trong quan hệ với thương nhân. Do vậy, định hướng xây dựng Luật bảo vệ người tiêu dùng lần này sẽ sử dụng quyền lực thị trường nhằm nâng cao lợi ích người tiêu dùng. Cách tiếp cận này có thể “tiếp thêm sức mạnh” cho bên yếu thế. Vậy nên, có thể hiểu vì sao các doanh nghiệp cảm thấy có phần bất an với những gì mà “quyền lực thị trường” có thể đem lại một khi dự luật được thực thi.

Chia sẻ với việc luật phải cân bằng lợi ích giữa người tiêu dùng và doanh nghiệp, ông Phạm Chí Cường - Chủ tịch Hiệp hội thép Việt Nam nhìn nhận, xây dựng Luật này là rất khó.

Ông Hoàng Văn Hạnh - đại diện của Hiệp hội kinh doanh vàng Việt Nam góp ý, nên bổ sung một chương bảo vệ người sản xuất trước người tiêu dùng trong quá trình sản xuất.

Ở góc độ của một doanh nghiệp có lợi thế độc quyền tự nhiên và thường xuyên là đối tượng của những lời than phiền từ phía khách hàng, ông Vũ Khắc Thư - đại diện Tập đoàn Điện lực Việt Nam có mối lo rất cụ thể. Chẳng hạn như, về quyền khởi kiện của tổ chức người tiêu dùng (đại diện bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng), ông Thư cho rằng, không phải là quyền đương nhiên mà chỉ nên hiểu trong trường hợp quyền của người tiêu dùng bị xâm phạm không thể đứng ra bảo vệ mình được thì tổ chức đại diện đứng ra. Nếu không sẽ khó tránh được việc bị lạm dụng.

Còn về trách nhiệm của nhà cung cấp (thương nhân), ông Thư đặt vấn đề, dự thảo chưa quy định trường hợp bất khả kháng với thương nhân. Do đó, cần phải xem xét bổ sung.

Cần sự minh bạch

Luật gia Vũ Xuân Tiền - Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Tư vấn quản lý và đào tạo VFAM Việt Nam cho rằng, Luật Bảo vệ người tiêu dùng cần phải được xem xét toàn diện hơn nhằm bảo đảm sự hài hòa về lợi ích giữa người sản xuất, kinh doanh với người tiêu dùng. “Các thương nhân - người sản xuất, kinh doanh hàng hóa và cung ứng dịch vụ là đối tượng quan trọng nhất trong việc thực hiện Luật Bảo vệ người tiêu dùng. Vì vậy, các quy định của Luật cần bảo đảm sự minh bạch đến mức cao nhất về quyền và nghĩa vụ của thương nhân” - ông Tiền nói.

Chẳng hạn, về hành vi ép buộc người tiêu dùng, ông Tiền nhìn nhận, quy định như dự thảo không hợp lý và vi phạm quyền của thương nhân trong mua, bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ quy định trong Luật Doanh nghiệp, Luật Dân sự và Luật Thương mại. Hay như về quy định đối với hợp đồng theo mẫu, thì chính việc yêu cầu “Thương nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ thiết yếu cho người tiêu dùng có sử dụng hợp đồng theo mẫu phải đăng ký với cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng trước khi sử dụng” được ông Tiền nhìn nhận là không cần thiết và về bản chất là làm phát sinh thêm một “giấy phép con”!?

Để hoá giải mối quan hệ giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng trong các trường hợp xung đột lợi ích, Trung tâm hòa giải là một điểm thu hút sự quan tâm. Tuy nhiên, kỳ vọng này không được dự thảo đáp lại thỏa đáng. Bởi tuy có phần quy định riêng về Trung tâm này nhưng lại không xác định thuộc loại hình tổ chức gì? Hoạt động hòa giải rất phức tạp, đòi hỏi cán bộ phải có kiến thức sâu và rộng, song Trung tâm hòa giải lại là một tổ chức phi lợi nhuận, không được hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, phải tự chủ về tài chính bằng nguồn thu từ phí hòa giải. Liệu Trung tâm hòa giải có tồn tại được hay không? Có những biện pháp gì để ngăn chặn hiện tượng hoạt động thu lợi nhuận núp dưới danh nghĩa một tổ chức “phi lợi nhuận”? Có thể giao việc hòa giải giữa thương nhân và người tiêu dùng khi có tranh chấp cho trọng tài kinh tế, các văn phòng luật sư, các công ty tư vấn được thành lập hợp pháp được không? - Một loạt câu hỏi được ông Vũ Xuân Tiền nêu ra. Những lo ngại chưa dừng ở đó, ông Lê Minh Tuấn - Tập đoàn Bảo Việt nhận xét, chính cách nhìn mới dừng ở một chiều nên đề cập tới thủ tục giải quyết tranh chấp chỉ có một bên là người tiêu dùng nên khó có thể đảm bảo được quyền lợi của doanh nghiệp. Vì vậy, ông Tuấn đề nghị cần phải làm rõ hơn vấn đề này nhằm đảm bảo sự công bằng.

Dự kiến, dự luật sẽ được thông qua vào năm 2010. Thời gian không còn nhiều, nhưng các doanh nghiệp mong muốn những góp ý về tính công bằng cho dự luật sẽ được xem xét cẩn trọng. Nói như ông Hoàng Văn Hạnh, muốn bộ luật này có tính chất khả thi thì cần phải tổ chức nhiều lần lấy ý kiến của thương nhân, nhà quản lý, người tiêu dùng để có cái nhìn đầy đủ và toàn diện hơn. Bà Midori Tani, chuyên gia phân tích cao cấp về chính sách người tiêu dùng, Bộ Công thương Nhật Bản, cũng khẳng định, đại diện doanh nghiệp cần phải có những ý kiến đóng góp cho Luật Bảo vệ người tiêu dùng để Luật ngày càng tốt hơn.