LTS. Hoạ sĩ Nguyễn Quân tham gia diễn đàn ’Vì sao văn nghệ sĩ "im hơi lặng tiếng"?’ bằng cách lên tiếng về những vấn đề cụ thể trong lĩnh vực văn hoá nghệ thuật như cơ chế quản trị nghệ thuật, mức sống văn hoá của người dân, bản sắc nghệ thuật, giáo dục trình độ thưởng thức nghệ thuật cho công chúng..., hướng tới các quyết sách xa từ những bước đi gần. Xin trân trọng giới thiệu kỳ đầu tiên với bạn đọc.

Kỳ I

Cần phá thế bị động trong quản trị văn hóa nghệ thuật

Hoạ sĩ Nguyễn Quân.

Sau giai đoạn chủ động đưa ra đường lối, quan điểm và những việc làm cụ thể trong cao trào đổi mới khoảng 1984-1994 dẫn tới những thành tựu văn hóa nghệ thuật đổi mới không thể phủ nhận trong mỹ thuật, sân khấu, văn học, điện ảnh… làm cơ sở tốt cho giai đoạn hội nhập quốc tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dần hình thành đầy đủ, thì việc quản trị văn hóa nghệ thuật (VHNT) có vẻ như trở nên dè dặt hơn và chúng ta lâm vào thế bị động.

Quản trị VHNT gần như đồng nghĩa với việc chữa cháy các vụ việc, xử lý các hiện tượng mới nảy sinh, giải quyết có tính tác nghiệp các câu hỏi do thực tế thị trường hóa, hội nhập, quốc tế hóa và đương đại hóa mà không có các quyết sách chiến lược (như thời chiến tranh hay thời đổi mới).

Không thể thanh minh cho sự lúng túng của các cấp từ trung ương, bộ, hội, địa phương… trong xử lý và điều hành từng việc, nhạc trẻ, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh và truyền hình, văn hóa Internet và các công nghiệp giải trí…

Ngoài khẩu hiệu ‘dân tộc hiện đại’ mà ai cũng tán thành, dân tộc quốc gia nào cũng nhất trí thì như bản thân tôi là một đảng viên, một người nghiên cứu giảng dạy và sáng tác không thể biết Bộ VH-TT-DL, hay các hội văn học nghệ thuật… muốn gì, có chiến lược gì, quyết sách gì về VHNT nói chung và chuyên ngành của tôi nói riêng...

Ta hoàn toàn không dự đoán được sự phát triển của văn học mạng, văn học nữ quyền, giới tính… Không tiên liệu được sự bùng nổ của sách dịch hay sân khấu xã hội hóa. Mỹ thuật đương đại với các môn mới như installation, performace, video art… nhẽ ra có thể là một thế mạnh, mũi nhọn hội nhập sau hội họa đổi mới, phải sau 15 năm tràn ngập mới được giới quản lý “công nhận” một cách bán công khai qua một Festival Trẻ!

Có thể buồn bã mà nhận rằng lãnh đạo, quản lý (nên dùng từ quản trị) VHNT đi sau những đổi mới về lãnh đạo quản trị điều hành kinh tế, xã hội. Ta chưa tìm được mô hình mới nên vẫn dùng mô hình quản lý lãnh đạo cũ từ thời trước đổi mới: Ban-bộ-hội-sở và công an văn hóa. Khi thực tế bung ra thì cán bộ chỉ chạy theo xử lý chứ không thể lãnh đạo hay điều hành đúng nghĩa.

Thực thể VHNT Việt Nam hiện đã có 3 thành phần tồn tại song song, tách rời nhau: văn nghệ bao cấp dùng kinh phí công, văn nghệ thị trường theo luật buôn bán, và văn nghệ liên doanh có yếu tố ngoại cả về tài chính, nghệ thuật lẫn nhân sự nghệ sĩ.

Mô hình quản lý lãnh đạo của ta thực ra chỉ quản được 1/3 đầu tiên và đây là phần bảo thủ, ít sáng tạo, an toàn nhưng lạc hậu nhất, tiêu tốn quá nhiều tiền thuế mà hiệu quả không cao. Với hai phần kia, hệ thống quản trị chủ yếu là ứng phó, ngăn chặn hay phòng ngừa chứ không chủ động vạch chiến lược, can thiệp và hợp tác trên thế chủ động.

Poster giới thiệu triển lãm của hoạ sĩ Nguyễn Quân

Tôi thiển nghĩ: Về trung hạn nên xây dựng mô hình quản trị VHNT mới theo hướng luật hóa mọi thứ. Ai cũng được sống và làm việc theo pháp luật thì văn nghệ sĩ cũng cần được như vậy. Chỉ quản trị theo luật thì mới đảm bảo tự do sáng tạo như đồng chí Trương Tấn Sang yêu cầu tại một hội nghị về VHNT mới đây. Luật hóa cũng sẽ tạo thế chủ động cho hai thành phần văn nghệ thị trường và văn nghệ “liên doanh” phát triển lành mạnh, thúc đẩy hội nhập, nâng cao vị thế VHNT Việt Nam.

Về công tác tư tưởng cho văn nghệ sĩ nên tập trung vào các cơ sở đảng, các chi bộ và đoàn thể quần chúng.

Về kinh phí nên hướng tới cấp kinh phí qua các quỹ theo dự án. Nên hình thành Quỹ Việt Nam với các hội đồng độc lập xét cấp kinh phí (của nhà nước) cho các dự án độc lập. Đồng thời khuyến khích khối doanh nghiệp hình thành các quỹ văn hóa để tài trợ cho VHNT. Doanh nghiệp phải trở thành trụ cột hỗ trợ VHNT chứ không chỉ là từ thiện và khuyến mãi.

Song song với hình thành các quỹ cần hạn chế chi và duyệt các dự án qua đường bao cấp hành chính hiện nay thì sẽ tránh được quan liêu, tham nhũng. Tăng cường sự sâu sát chuyên môn của công an văn hóa để hợp tác tốt với văn nghệ sĩ, đảm bảo an toàn tự do sáng tác cho họ và không gây ngộ nhận về mất tự do hay nhân quyền. Cải cách mô hình quản trị, ta sẽ dần dần thống nhất ba thành phần rời rạc hiện nay thành một cơ thể thống nhất vững, lành và mạnh!

Nâng cao mức sống văn hóa của người dân

Cái này cần phải trở thành tiêu chí cho chiến lược phát triển VHNT. Câu hỏi “chiến lược” tại sao ta không có tác phẩm hiện đại - dân tộc và khi nào sẽ có các tác phẩm “ngang tầm thời đại” thì không kế hoạch hay quyết tâm nào có thể trả lời được (giống như câu hỏi bao giờ sẽ lại xuất hiện một Nguyễn Du hay bao giờ hội họa lại có một Nguyễn Phan Chánh, một Nguyễn Sáng mới).

Trẻ em chơi. Tranh sơn dầu của Nguyễn Quân

• Họa sĩ Nguyễn Quân