Tôi lại nghĩ chúng ta quá thiếu người tài. Có nhiều người cứ tưởng là mình tài nhưng đó không phải là người tài. Cá nhân tôi nghĩ, người tài tự mình phải tìm được cơ chế, xây dựng cơ chế, tự phải xuất hiện chứ không thể trông chờ. Người tài cũng như cái kim trong bọc, họ phải lộ mũi nhọn của họ ra chứ không chờ người khác kéo ra. Họ cũng ‘giống như những cô gái Pháp, càu nhàu và bới móc người khác, để rồi cứ tự cho mình là đúng’, tự cho mình là tài.

Trước đây, tôi cũng từng cho là do cơ chế, nhưng khi trưởng thành hơn tôi nghĩ không phải vậy. Cơ chế là do con người sinh ra, những người giỏi là phải biết vượt qua cơ chế, tỏa sáng ngay cả trong cơ chế hiện nay thì rồi mới tạo ra cơ chế mới cho mình. Tôi phản đối những người "đổ tại" nhà nước. Đơn giản như trong tổ chức, doanh nghiệp, John Maxwell đã chỉ dẫn trong cuốn Nhà lãnh đạo 360^0­, anh có thể đứng ở bất kỳ đâu trong tổ chức cũng có thể đóng góp vào sự thay đổi của tổ chức.

- Nhưng xã hội vẫn có quyền đòi hỏi một môi trường cởi mở hơn, để những người thực sự chưa phải là xuất chúng, có khả năng thăng tiến và bộc lộ mình.

Có thể coi đội ngũ nhân lực như một kim tự tháp - tầng lớp trên đỉnh, tầng lớp giữa và tầng dưới cùng. Những người ở dưới có thể họ cần được tạo ra một cơ chế. Nhưng để biến chuyển được xã hội thì phải do "tầng elite"…

Mô hình những người quan chức - trí thức – doanh nhân kiểu mới, là những quan chức có kiến thức vững vàng, có năng lực điều hành như những doanh nhân, họ dám hành động và biết hành động đúng. Tầng lớp người tài đó phải tự sáng tạo ra mình, họ góp phần tạo ra môi trường, thời thế cho mình. Cơ chế có thể góp phần tạo cơ hội cho người tài "tỏa sáng"  và người tài cũng không nên trông chờ mà cần góp phần tạo ra cơ chế. Đó là mối quan hệ tương quan.

Tôn trọng những ý kiến khác biệt

- Nói về sự tranh cãi, cũng cần phải nói rằng trong Hội nghị Lập hiến của Mỹ đã có những bất đồng quan điểm sâu sắc. Nhưng cuối cùng họ vẫn đi đến được một sự thống nhất tốt đẹp. Đó là nhờ đâu?

Thứ nhất là nhờ sự có mặt của những cá nhân xuất chúng, có uy tín lớn. Ví dụ như Washington. Ông giữ vị trí chủ tịch Hội nghị, không tham gia thảo luận, nhưng lắng nghe mọi ý kiến, để cho mọi người cùng tranh luận. Sự có mặt của ông đã phần nào đảm bảo sự thành công của Hội nghị, đảm bảo Hội nghị diễn ra tốt đẹp. Hay như Benjamin Franklin – khi đó đã hơn 80 tuổi. Ông có bài diễn văn trong lễ kí kết Hiến pháp rất cảm động. “Những lời nói sinh ra trong bức tường này rồi cũng sẽ chết trong bức tường này...”.

Thứ hai, sự tranh luận dựa trên văn hóa triết lý của người Hy Lạp, La Mã, văn minh phương Tây cổ đại – tôn trọng những ý kiến trái chiều nhau. Điều đó như ngấm vào máu của họ rồi. Họ tranh đấu với nhau đến cùng nhưng không tiêu diệt nhau.

Thứ ba, tinh thần chung của cả thế hệ đó là biết thỏa hiệp. Bởi thực ra, họ không thể không thỏa hiệp. Họ hiểu rằng, họ cần một chính quyền chung cho cả dân chúng chứ không phải một chính quyền cho một nhóm nào cả. Như Benjamin Franklin nói: “Tôi không chắc rằng đây có phải là một bản Hiến pháp hoàn hảo không, nhưng tôi cũng không chắc rằng liệu chúng ta có thể làm ra một bản hiến pháp nào hoàn hảo hơn bản hiến pháp này không.”

- Trong câu chuyện về « những người con của thánh thần », có 3 người đã đóng góp rất lớn nhưng cuối cùng lại từ chối kí vào bản Hiến pháp. Và điều tuyệt vời là ngay cả khi từ chối, họ cũng có những lý do hết sức đáng trân trọng...

Đúng thế, đúng thế. Đó là điều tuyệt vời. Randolph, người đề xướng mô hình Virginia đã từ chối kí, với một lá thư hết sức trân trọng, mà người ta có thể cảm nhận trong đó tinh thần xây dựng và chứa chan lòng yêu nước. Hay George Marson viết thư cho con trai « Cha thà chặt cánh tay của mình đi còn hơn là phải ký vào văn bản đó ».

Họ từ chối kí vì họ mong muốn một thứ tốt đẹp hơn. Họ cảm thấy những gì họ làm được chưa phải là điều họ có khả năng đóng góp tốt nhất. Họ nghĩ nếu từ chối kí, họ có thể đóng góp tốt hơn cho nước Mỹ. Vì thế việc kí hay không chỉ là bề ngoài. Bản chất sâu xa là hướng tới điều tốt đẹp cho cả xã hội.

- Trong đó còn có cả sự đáng kính ở những người còn lại. Họ chấp nhận sự từ chối đó, cũng với thái độ trân trọng không kém...

Họ tôn trọng ý kiến của nhau - tinh thần đó đã tồn tại từ văn hóa Hy La, cái nôi của văn minh phương Tây… Sau này, họ vẫn hợp tác cùng nhau xây dựng một chính quyền chung bởi « Chính quyền chung là điều mà hết thảy chúng ta đều mong muốn ».

Tranh cãi hay soi chiếu từ một mô hình cứng nhắc của một nước nào đó vào VN đều không chắc mang lại kết quả tốt đẹp. Ảnh: ev-mc.com

Tầm vóc của một dân tộc

- Nhiều người ngợi ca bản Hiếp pháp của Mỹ là vĩnh cửu. Cái gì làm nên vĩnh cửu đó?

Chưa thể gọi là vĩnh cửu và tôi không nghĩ Hiến pháp Mỹ sẽ vĩnh cửu. Bản thân bản Hiến pháp, những nguyên tắc, kể cả cấu trúc tam quyền phân lập, dù có được thiết kế kĩ đến đâu cũng không thể phát huy hết tác dụng. Nhân tố mang tính quyết định hơn hết là tư duy, trí tuệ, tính nhân bản, tinh thần và tựu chung là tầm vóc của cả một dân tộc.

Năm 1814, sau Mỹ mấy chục năm, Braxin, Argentina, Uruguay cũng soạn cho đất nước của họ những bản hiến pháp tương tự nhưng không hiệu quả. Liên tục sinh ra độc tài, bạo loạn, bất ổn. Gần đây, nơi áp dụng giống Hiến pháp Mỹ là Phillipines, nhưng họ đâu có phát triển bật lên được. Hiến pháp chỉ là cái bề ngoài, điều quan trọng, then chốt vẫn là tầm vóc của dân tộc, một thế hệ. Bản hiến pháp tự thân nó không quan trọng...

- Nhưng những cuộc tranh luận về Hiến pháp, về Quốc hội vẫn tiếp tục, như là nó phải thế...

Thậm chí với một văn bản gần như hoàn hảo như vậy nhưng đến nay, ở nước Mỹ vẫn có những tranh luận về sửa đổi hiến pháp. Hay ở VN, gần đây, có ý kiến cho rằng đại biểu Quốc hội không được kiêm nhiệm, nếu là Bộ trưởng thì không được làm đại biểu... rồi từng có ý rằng nên áp dụng mô hình quốc hội lưỡng viện ở Việt Nam…

Nhưng theo tôi, không nhất thiết phải như vậy, không nhất định phải thế này hay thế kia. Vẫn tồn tại nhiều mô hình khác nhau trên thế giới và mỗi mô hình đều có ưu nhược điểm riêng. Điều quan trọng là những ràng buộc, yêu cầu, luật lệ kèm theo để hạn chế những nhược điểm đó và thái độ, tinh thần của những người thực thi. Ví dụ ở Anh, thành viên của Nội các nhất định phải là hạ nghị sĩ… Mô hình Anh khác mô hình Mỹ nhưng cả hai mô hình đều chạy tốt.

Ở ta, nếu gần 500 đại biểu Quốc hội mà không có bộ trưởng, không có những người tham gia vào chính quyền, thì quốc hội sẽ không thể có thông tin. Đại biểu quốc hội phải thực sự gắn với hoạt động xã hội, gắn với hoạt động của chính quyền thì mới nắm được thông tin. Họ phải có năng thực thực thi chứ không chỉ năng lực phản biện… Đại biểu quốc hội của ta không nhất thiết phải là "người bên ngoài" hay "bên trong". Tôi nghĩ thế.

Giống như việc thiết kế một tòa nhà, điều cần bàn và quan trọng là tổng thể kiến trúc của cả ngôi nhà chứ không phải từng căn phòng. Với các thiết kế tòa nhà khác nhau thì các căn phòng sẽ có các thiết kế khác nhau phù hợp với cả tòa nhà, và điều quan trọng là thiết kế cả tòa nhà trước rồi mới đến từng căn phòng.

Tranh cãi hay soi chiếu từ một mô hình cứng nhắc của một nước nào đó vào VN đều không chắc mang lại kết quả tốt đẹp. Như Hamilton viết trong bức thư gửi Hầu tước Lafayette ngày 6 tháng Giêng năm 1799, «Tôi muốn nói là tôi hoàn toàn tán thành Ngài Montessquieu rằng mỗi chính quyền phải phù hợp với từng quốc gia, như thể mỗi chiếc áo hợp với mỗi cá nhân. Vì thế, điều có thể là tốt đẹp ở Philadelphia có thể sẽ là thứ tồi tệ ở Paris, hay trở nên lố bịch ở Saint Petersburgh.»

- Xin cảm ơn ông!

• Linh Thủy (thực hiện)