Tan Thuy Hoang: ke bao..

1. Tội trạng lớn nhất về mặt chính trị: Vứt bỏ đạo của tiên vương?

Một trong những tội trạng lớn nhất của Tần Thủy Hoàng là “phế bỏ đạo của tiên vương”. Đây là “tội danh” bị phê phán gay gắt nhất về mặt chính trị của Tần Thủy Hoàng. Từ đó dẫn tới một loạt các hành vi thay đổi pháp chế của tiên vương, làm loạn nền chính trị do các bậc tiên vương sáng tạo đều trở thành biểu hiện của việc phế bỏ “đạo của tiên vương”. Các nhà chính luận đời Hán mỗi khi phê phán Tần Thủy Hoàng đều lấy tội danh “phế bỏ đạo của tiên vương” làm tội danh đâu tiên sau đó mới liệt kê các chính sách bạo tàn của Tần Thủy Hoàng như một hệ quả của việc “phá bỏ đạo của tiên vương”.

Tần Thủy Hoàng “bỏ lòng nhân từ mà nặng hình phạt, phá các thành nổi tiếng, giết hại hào kiệt, nung chảy giáp binh, chặt gãy binh khí. Sau đó nhân dân dùng cày cuốc, gậy gộc mà nổi loạn, người phạm pháp rất đông, bọn trộm cắp cũng nổi lên đến nỗi, xác trẻ đầy đường, giặc giã đầy núi, binh lính chạy loạn”. Lục Giả, Giả Nghị, Đổng Trọng Thư đều có những lời ngôn luận đại loại như vậy. Các nhà Nho đời Hán đặc biệt nhấn mạnh tội danh “phế bỏ đạo của các bậc vua trước” ở Tần Thủy Hoàng. Họ không chỉ muốn phê phán Tần Thủy Hoàng mà còn muốn đánh gục hình tượng của các nhà Pháp gia nhưng ngôn từ sử dụng càng kịch liệt lại càng thiếu đi sự phân tích thấu đáo.

Tần Thủy Hoàng

“Đạo của các bậc tiên vương” trong câu “Phế bỏ đạo của các bậc tiên vương” chính là để chỉ hình thái ý thức cũng như chế độ kinh tế chính trị của thời Tây Chu. Đó là chủ trương “thiên hạ không thay đổi, đạo cũng không thay đổi” trong cách nhìn của Nho giáo. Tần Thủy Hoàng đã cả gan thảy đổi cả thứ mà đến “thần thánh cũng không thể xâm phạm”, đương nhiên ông ta phải lãnh tội danh đại ác. Trên thực tế, bắt đầu từ thời Xuân Thu Chiến Quốc sự tiến bộ và phát triển của năng lực sản xuất xã hội đã quyết định sự sụp đổ tất yếu không thể nào cứu vãn của “đạo tiên vương” thời Tây Chu. Trong khi đó nền móng kinh tế cũng như thượng tầng kiến trúc của chế độ chuyên chế lại ngày càng hưng thịnh. Vai trò của Tần Thủy Hoàng chính là ông ta đã khiến cho cái tất yếu sẽ tan vỡ bị tan vỡ một cách nhanh chóng hơn, khiến cái chắc chắn sẽ hưng thịnh nhanh chóng trưởng thành hơn. Như thế đâu phải là tội?

Hơn nữa chế độ chuyên chế mà Tần Thủy Hoàng sáng lập nên cũng thuộc chủ nghĩa chuyên chế tập quyền trung ương, ở vào thời kỳ đó, kiến lập nên một đế chế, một đại đế quốc dưới sự thống trị của một đế chế là xu hướng chung của diễn biến lịch sử trên các châu lục Á Âu. Xu hướng này có sự hợp lý mang tính tất yếu khách quan của nó. Bởi vì kiến lập nên một đế chế cũng là một trong những tiêu chí mang tính lịch sử của quá trình phát triển của văn minh nhân loại. Vào thời kỳ đó, trình độ quy phạm hóa, chế độ hóa, pháp chế hóa của nền chính trị triều đại nhà Tần đã đạt đến mức độ rất cao và vì thế cũng đạt được hiệu quả nhất. Chúng đã truyền thêm sức sống cho nền văn minh cổ đại Trung Hoa, kiến lập nên một nền móng vững chắc của một thời kỳ phồn thịnh của nó.

Những nhà bình luận dưới triều đại nhà Hán khi phê phán “Tần Thủy Hoàng đã phá bỏ đạo của các tiên vương” đã hoàn toàn không đề cập đến vấn đề chính là nhà Hán đã kế thừa chế độ của triều Tần. Sự cường thịnh của nhà Hán sau đó so với nền chính trị của nhà Tần là không khác nhau. Nếu như nói Tần Thủy Hoàng “phá bỏ đạo của các bậc tiên vương” chẳng phải là các nhà bình luận của nhà Hán đã lấy đá tự đập vào chân mình hay sao?

Chế độ của nhà Tần có tính ưu việt của nó. Trong Tần Thủy Hoàng bản kỷ sách Sử ký phần nói về việc xây dựng các chế độ rất phong phú. Tư Mã Thiên đã đề cập đến các chế độ chính trị, đẳng cấp, kinh tế, quân sự, văn hóa, pháp luật,… rất hoàn bị dưới triều Tần. Tần Thủy Hoàng đã tổng kết những bài học kinh nghiệm trong lịch sử, lấy chế độ của Tần làm cốt lõi, góp nhặt những tinh hoa trong chế độ của sáu nước để bổ sung, cải biến là thể hiện tính sáng tạo. Do đó chế độ chính trị của nhà Tần là thành quả trọng yếu nhất của việc đổi mới chế độ, nó không chỉ là xây dựng dần dần những phương diện cụ thể của chế độ mà là các phương diện phối hợp hỗ trợ nhau cấu thành nên một hệ thống hoàn chỉnh.

Thành quả của công việc định chế độ, ban hành pháp luật của Tần Thủy Hoàng là thành quả cao nhất có thể đạt được dưới những điều kiện lịch sử đương thời. Ông đã hiện thực hóa một cách toàn diện lý luận về nhà nước và pháp luật đầu tiên trong lịch sử thế giới. Chế độ nhà Tần do ba loại chế độ cơ bản cấu thành nên là chế độ quan lại, chế độ quận huyện và chế độ đẳng cấp. Ba chế độ này hỗ trợ và bổ sung cho nhau đồng thời hỗ trợ các chế độ pháp luật, văn hóa, xã hội và kinh tế. Có thể nói là gần đạt đến sự hoàn mỹ ở thời điểm đương thời. Chế độ nhà Tần do đó có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sau. Ví dụ như chế độ quận huyện vẫn còn được lưu giữ cho mãi đến ngày nay.

Do vậy, phê phán Tần Thủy Hoàng “vứt bỏ đạo của các tiên vương” là đã không căn cứ trên tính lịch sử của vấn đề, càng không hiểu một cách thấu đáo tính tất yếu khách quan của sự phát triển. Phải nói rằng, việc “vứt bỏ đạo của các tiên vương” của Tần Thủy Hoàng không những không phải là tội mà ngược lại là công lao lớn của vị vua này trong việc thúc đẩy sự phát triển của lịch sử.

Tần Thủy Hoàng và thái tử Phù Tô

Bây giờ chúng ta sẽ xem lại một tội danh rất lớn nữa của Tần Thủy Hoàng mà người sau ai cũng biết đến: “phần thư khanh nho” (đốt sách chôn nho). Đốt sách chôn nho bao gồm hai sự kiện, một là đốt sách của trăm nhà và hai là giết các thuật sĩ. Việc Tần Thủy Hoàng chủ trì việc đốt sách chôn nho bị muôn đời sau chửi rủa, phỉ báng. Ngay từ thời cổ đại rất nhiều các nhà bình luận cũng coi đây là chứng cớ tiêu biểu về sự vô đạo của Tần Thủy Hoàng.

Đốt sách là kết quả của sự đan dệt giữa chuyên chế và kiến thiết văn hóa của vương triều Tần. Còn sự kiện “chôn nho” nói một cách chính xác phải được hiểu đúng nghĩa là “chôn thuật sĩ”. Chôn thuật sĩ là cách xử trí của một hoàng đế đối với những bề tôi không trung thành. “Đốt sách” và “chôn nho” là hai sự kiện chính trị độc lập với nhau. Nói cho cùng thì chúng vẫn có mối liên hệ nhất định, song để rõ ràng, chúng ta sẽ phân tích lần lượt từng tội danh một.

Đối với nguồn gốc của việc “đốt sách”, trong Tần Thủy Hoàng bản kỷ sách Sử ký có ghi chép: Tần Thủy Hoàng năm 34… Thủy Hoàng bày rượu ở cung Hàm Dương, bảy mươi vị tiến sĩ chúc thọ. Ở đây nói đến thời gian xảy ra sự kiện “đốt sách”. Sau đó chép đến đoạn “thần yêu cầu các sách sử không phải ghi chép sử nhà Tần thì sẽ thiêu đi. Ngoài các chức quan xuất thân tiến sĩ, trong thiên hạ ai cất giữ Kinh Thi, kinh Thư, những sách của trăm nhà, đều phải đem đốt hết. Nếu có người dùng những lời ngụ ngôn trong Thi, Thư thì chặt đầu ở chợ, lấy xưa chê nay giết cả họ. Quan lại biết mà không báo cũng bị coi là đồng phạm. Lệnh trong ba mươi ngày không đốt sẽ bắt làm phu phục dịch xây dựng trường thành. Những sách không bỏ đi là những sách y dược bói toán. Nếu muốn học pháp lệnh, lấy quan làm thầy”. Chế ước: “có thể”.

Đoạn văn này đã ghi chép rất tỉ mỉ về những gì đã xảy ra. Ngay nguyên nhân dẫn tới sự kiện đã là một sự bình giá đối với Tần Thủy Hoàng. Trước mặt Tần Thủy Hoàng trên triều đường, tồn tại hai loại bình giá bất đồng đối địch kịch liệt. Nội dung tranh luận chủ yếu là so sánh hai mô hình chính trị của Chu và Tần. Giữa Bộc xạ Chu Thanh Thần và Tiến sĩ Thiền Vu Việt xảy ra xung đột. Tranh luận chủ yếu là các vấn để chính trị trọng đại như phân phong quận huyện. Đối với việc tranh luận những vấn đề trọng đại như thế bất cứ người cầm quyền nào cũng không thể không quan tâm. Phản ứng khi đó của Tần Thủy Hoàng rất có khí độ của bậc đế vương. Sử sách ghi là Thủy Hoàng đế “dập tắt cuộc tranh nghị”. Cũng chính là nói rằng Thủy Hoàng không hề giận dữ mà là tiếp nhận cuộc tranh luận giữa các quần thần một cách rất bình thường.

Trong quyết sách của mình, Tần Thủy Hoàng chủ yếu dựa trên ý kiến của Lý Tư, đồng thời ban bố lệnh đốt sách, tức là “sách sử không ghi chép về sử nhà Tần đều đem đốt đi”, trong dân gian cũng nghiêm cấm lưu giữ những loại sách ngoài sách “bói toán y dược”. Tần Thủy Hoàng còn quyết định rất rõ: Phàm học thuật, kể cả chính thuật đều muốn quan chức làm thầy dạy, đó chính là “muốn học pháp lệnh, lấy quan làm thầy”.

Về phạm vi đốt sách, trong Sử ký chắc chắn là có sự cường điệu. Từ các Nghệ văn chí sách Hán thư cho đến các văn hiến thư tịch sau này thì đối tượng của lệnh đốt sách của Tần Thủy Hoàng chính là “Thi”, Thư và sách sử của các nước chư hầu. Còn các loại sách khoa học, văn hóa, y học, nông nghiệp,.. và các loại sách ở thư viện của các quốc gia chư hầu một cuốn cũng không đụng đến. Vương Sung đời Đông Hán từng nói rằng: “Tần tuy vô đạo nhưng không đốt sách của chư tử, sách và các bài văn của chư tử vẫn còn rất đầy đủ”.

Ngoài ra, Tần Thủy Hoàng vẫn lưu giữ tại thư viện hoàng gia một bộ sách rất hoàn chỉnh bao gồm đầy đủ các loại điển tịch, khiến cho “kinh điển của thánh nhân vẫn còn lưu truyền”, sử ký của các nước vẫn còn giữ được. Chỉ đáng tiếc là mấy năm sau đó Sở Bá Vương Hạng Vũ một đuốc đã đốt sạch cung điện nhà Tần. Những điển tịch văn hóa này cũng vì thế mà cháy rụi.

Tần Thủy Hoàng chỉ là vô ý mà thiêu hủy sạch các loại điển tịch, sử sách. Còn mục đích của việc đốt sách là vì không muốn thần dân lợi dụng các loại sách này để chống đối lại mình và làm cơ sở để xây dựng vương triều mới. Đương thời cũng có rất nhiều sách của các quý tộc sáu nước công kích Tần Thủy Hoàng và sự thống trị của ông ta. Để duy trì nền thống trị của mình, tất nhiên Tần Thủy Hoàng muốn đốt những loại thư tịch này. Thời kỳ Cách mạng văn hóa của Trung Quốc cũng có hiện tượng đốt sách như vậy. Đây cũng chỉ là một biện pháp để bảo vệ nền thống trị mà thôi.

Phân tích kỹ lưỡng những ghi chép có liên quan từ các văn hiến còn tồn tại cho đến ngày nay có thể phát hiện rằng vương triều nhà Tần và Tần Thủy Hoàng rất coi trọng công việc xây dựng nền văn hóa. Việc “đốt sách” của Tần Thủy Hoàng thực tế chỉ là ngẫu nhiên. Trước đó, hơn 34 năm dưới sự trị vì của Tần Thủy Hoàng nước Tần chưa từng xảy ra sự việc nào tương tự như vậy.